કંજૂસ.

કંજૂસ.                                       પલ્લવી જિતેન્દ્ર મિસ્ત્રી.

ઘરની ડોરબેલ વાગતા જ ઈશિતાએ બારણું ખોલ્યું, જોયું તો સામે એક અજાણ માણસ રાહુલની ટ્રોલીબેગ લઈને ઉભો  હતો, એ બોલ્યો, ‘બહેન, મારી રીક્ષામાં સાહેબની આ બેગ રહી ગઈ હતી, મારું ધ્યાન ગયું એટલે હું તે પાછી આપવા આવ્યો છું. સોસાયટીના ગેટ પર પુછતાં ચોકીદારે તમારું ઘર બતાવ્યું. જુવો, આ બેગ તમારી જ છે ને?’ 

-હા હા, અમારી જ બેગ છે, આજે મારા હસબન્ડ કોઈ રીક્ષામાં બેગ ભૂલી આવ્યા હતા. ઈશિતાએ બેગ જોઇને કહ્યું.

-ચેક કરી લો બહેન, જેવી મળી એવી જ લઇને આવ્યો છું.

-જોવાની જરૂર નથી ભાઈ, તમે બેગ પાછી આપવા આવ્યા એ જ બતાવે છે કે તમે પ્રમાણિક માણસ છો.

ઈશિતાએ બેગ જોઈ, લોક બરાબર લાગેલું હતું. એણે રીક્ષાવાળાનો આભાર માન્યો અને પાંચસો રૂપિયા આપવા માંડ્યા, જે લેવાનો એણે ઇનકાર કરી દીધો. એણે પૂછ્યું, ‘સાહેબ નથી ઘરમાં ?’

-ના, એ બહાર ગયા છે, તમારે એમનું કંઈ કામ હતું ?’

-એ ધીમેથી બોલ્યો: ‘બેન, સાહેબને કહેજો કે – આજકાલ તો રીક્ષાવાળા પણ બહુ ફાટ્યા છે, મનમાની કરવા લાગ્યા છે’ એ વાત સાચી નથી.

-આવું કેમ કહો છો, ભાઈ તમે ? ઈશિતાને નવાઈ લાગી એટલે એણે પૂછ્યું.

-બેન, એ તમે સાહેબને જ પૂછી લેજો, હું રજા લઉં હવે.

ઈશિતાને વિચારમાં મુકીને  રીક્ષાવાળો તો ચાલી ગયો. થોડીવાર  પછી  રાહુલ આવ્યો. રીક્ષામાં ભુલાઈ ગયેલી પોતાની બેગ પાછી આવેલી જોઈને એને આશ્ચર્ય થયું.

-બેગ ક્યાંથી મળી ? એણે ઈશિતાએ પૂછ્યું.

-રીક્ષાવાળો આપી ગયો.

-અરે વાહ ! તારા કહેવા મુજબ એના મનમાં રામ વસ્યા ખરા. રાહુલે હસીને કહ્યું. એ ખુશ થઇ ગયો, એણે બેગ ખોલીને જોયું તો બધી વસ્તુઓ બરાબર હતી.

‘આજકાલ તો રીક્ષાવાળા પણ બહુ ફાટ્યા છે, મનમાની કરવા લાગ્યા છે, એ વાત સાચી નથી.’  ઈશિતાએ કહ્યું અને રાહુલ ચમક્યો, એણે ઈશિતાની સામે પ્રશ્નાર્થ નજરે જોયું.

-રીક્ષાવાળાએ મને કહ્યું કે આ વાત હું તને જણાવું. હવે તું  મને એ  કહે કે એ આવું કેમ બોલ્યો ?

રાહુલ શું બોલે? એ ચુપ જ રહ્યો. વાત જાણે આ મુજબ બની હતી.

સુરતથી અમદાવાદની ટ્રેનમાં સફર કરીને આવેલો રાહુલ આજે સવારે જ અમદાવાદના મણીનગર રેલ્વેસ્ટેશન પર ઉતર્યો. એના હાથમાં એક કપડા ભરેલી  ટ્રોલીબેગ અને ખભા પર એક લેપટોપ બેગ હતી. સામાન ઊંચકીને એ સ્ટેશન ની બહાર આવ્યો. ટ્રોલીબેગ હાથમાં ઊંચકીને એ સ્ટેશનના પગથિઆ ઉતરવા લાગ્યો. સામે રિક્ષાવાળાઓ ટોળામાં એને ઘેરી વળ્યા.

 ‘ચાલો સાહેબ, આ બાજુ આવી જાઓ’  ‘સેટેલાઈટ જવું છે, સાહેબ?’  ‘બોલો સાહેબ, ક્યાં જવું છે?’ સ્ટેશન પર ઉતરતા જ રીક્ષાવાળાના કલશોરથી એ ઘેરાઈ ગયો. ‘આનંદનગર જવું છે, સીમા હોલ પાસે, આવીશ?’ રાહુલે એક રીક્ષાવાળાને પૂછ્યું.  ‘હા, સાહેબ’ રીક્ષાવાળો ગ્રાહક મળવાની આશાથી ખુશ થઇને બોલ્યો. રાહુલ રીક્ષામાં બેઠો અને મીટર ચાલુ કરવા કહ્યું. રીક્ષાવાળાએ  કહ્યું. ‘દોઢસો રૂપિયા થશે, સાહેબ’ ‘કેમ, રીક્ષાનું મીટર બંધ છે?’ રાહુલે  પૂછ્યું. ‘મીટર પર પણ એટલા જ થાય, સાહેબ,’  રીક્ષાવાળો ગ્રાહક જતું ન રહે તેથી ઉતાવળ કરીને બોલ્યો. રાહુલ તરત જ રીક્ષામાંથી ઉતરી ગયો અને કહ્યું, ‘કસ્ટમર સાથે ચીટીંગ કરે છે? મીટર બંધ રાખીને ઉચ્ચક પૈસા માંગે છે?’

‘શું થયું? શું થયું?’ કહેતા બીજા રીક્ષાવાળા એને ફરીથી ઘેરી વળ્યા. હવે  રાહુલનું મગજ વિચારવાના કામમાં લાગી ગયું. ‘મારી પાસે સામાન ક્યાં એટલો બધો છે કે રીક્ષામાં જવું પડે. આ સામેથી જ તો બી.આર.ટી.એસ. ની બસ ઉપડે છે. રીક્ષામાં દોઢસો રૂપિયા આપીને ગરમીમાં બફાઈને જવા કરતાં બી.આર.ટી.એસ.ની મસ્ત મજાની એસી બસમાં જવું શું ખોટું? મારે તો  ‘સસ્તું ભાડું અને સિધ્ધપુરની જાત્રા’ થશે. માણેકબાગ સ્ટેન્ડ પર  ઉતરીને રીક્ષા કરી લઈશ તો પણ ખાસા રૂપિયા બચશે.’ અને રિક્ષા વાળાઓના ‘સાહેબ, આ બાજુ આવો’ ના અવાજને અવગણીને એણે બી.આર.ટી.એસ. ના બસસ્ટેન્ડ તરફ ચાલવા માંડ્યું.

બસ સ્ટેન્ડ પર પહોચીને માણેકબાગની ટીકીટ લઈને એ બસની રાહ જોતો ઉભો રહ્યો. ‘અત્યારે ઈશિતા સાથે હોત તો મને બસમાં બેસતો જોઇને એ કહેત, ‘સાવ કંજૂસ છે તું રાહુલ’ ‘ઈશિતા ભલેને મને કંજૂસ કહે, પણ આ રીતે થોડા પૈસા બચતા હોય તો બચાવવા જ જોઈએ. આ કંઈ કંજુસાઈ ન કહેવાય, આને કરકસર કહેવાય. પૈસા કમાવા કેટલા અઘરા છે એને શું ખબર ?’  રાહુલ મનોમન વિચારી રહ્યો. બસ આવી અને  મણીનગરથી જ ઉપડતી હતી એટલે લગભગ ખાલી જ હતી. એને બેસવાની જગ્યા મળી ગઈ.

બસમાં બેઠા પછી ટ્રોલીબેગ પગ પાસે મુકીને લેપટોપબેગ ખોળામાં મુકીને એ રીલેક્શ થયો. એણે શર્ટના ખીસ્સામાંથી મોબાઈલ કાઢીને ઈશિતાને ફોન કરવા વિચાર્યું, પણ પછી થયું, ઈશિતા સવાલો પૂછીને જો જાણશે કે  મણીનગરથી હું બસમાં બેઠો છું તો કારણ વગર એ મારા પર ચીઢાશે. એના કરતા ફોન કર્યા વગર ડાયરેક્ટ  ઘરે જ પહોચી જાઉં, ને એને ‘સરપ્રાઈઝ’ આપું. એણે મલકાઈને મોબાઈલ પાછો ખિસ્સામાં મૂકી દીધો અને નિરાંતે બેઠો. ‘આ તો ઠીક છે કે હવે પોતે પૈસેટકે સધ્ધર થયો છે, બાકી થોડા વર્ષો પૂર્વે જ પોતાની જીંદગી કેવી સંઘર્ષમય હતી.’ રાહુલને  બસમાં બેઠા બેઠા પોતાના ભૂતકાળની વાતો  યાદ આવી ગઈ.

પોતાના ઈશિતા સાથેના  લગ્ન પછીનો તરતનો સમય ગાળો સંઘર્ષમય હતો. નવી નવી નોકરી હતી. માતાપિતા વતનમાં મહેસાણા રહેતા હતા અને પોતે પત્ની સાથે અમદાવાદના સેટેલાઇટ વિસ્તારમાં એક બેડરુમ નો  નાનો ફ્લેટ ભાડે લઈને રહેતો હતો. સ્કુટર નહોતું એટલે ઘરથી લાલ દરવાજા અને ત્યાંથી ગાંધીરોડ,  એમ બે બસ બદલીને નોકરી પર જવાનું હતું. એક કંપનીમાં એકાઉન્ટ્સ લખવાનું કામ મળ્યું હતું. પગાર ઘણો ઓછો હતો.

હજી હમણા જ ઘર માંડ્યું હતું એટલે ઘરમાં સુખ સગવડના ખાસ સાધનો નહોતા. આ વર્ષો પહેલાની વાત છે, તે વખતે તો મોબાઈલ પણ નહોતા, લેન્ડલાઈન વાળા ફોન પણ સોસાયટીમાં બે ચાર ઘરમાં જ હતા.ઘર માં ફ્રીઝ, ટીવી, વોશિંગ મશીન જેવા કોઈ સાધનો પણ નહોતા. ગણી શકાય એટલા બે જણને જરૂર પુરતા વાસણો, ગેસનો ચૂલો, સીલીન્ડર, એક પલંગ અને એક કબાટ.  

ઈશિતાને વાંચવાનો ખુબ શોખ, એટલે ઘરના  કામકાજથી પરવારીને  એ વાંચવાનો સમય કાઢી લેતી. આજુ બાજુ વાળાના ઘરેથી બુક્સ લાવીને અને લાઈબ્રેરીમાં જઈને પુસ્તકો લાવીને વાંચતી. ન્યુઝપેપરની પસ્તી – દુધની ખાલી પોલીથીન બેગ – વેચીને જે પૈસા આવે એમાંથી પુસ્તક ખરીદતી. કપડાં ઘરેણા કરતા પણ એને બુક્સ માં વધારે રસ પડતો. અને રાહુલ પણ એના આ શોખને પોસતો, એને પોતાને પણ અવનવું વાંચવાનો શોખ હતો જ ને?

બસ મણીનગરથી જેમ જેમ આગળ વધતી ગઈ એમ એમ રાહુલના વિચારો પણ ચાલતા ગયા. લગ્નના બે વર્ષ પછી ઈશીતાની પ્રેગનન્સીના ખુશ ખબર મમ્મીપપ્પાને આપ્યા ત્યારે તેઓ કેટલા ખુશ ખુશાલ થઇ ગયેલા? પહેલા દીકરા ગૌરવનો જન્મ અને ચાર વર્ષ પછી દીકરી સીમૌલીનો જન્મ. પોતાનું કુટુંબ પૂર્ણ બન્યું. રાહુલે બે નોકરી બદલી, રાહુલનું પ્રમોશન થયું, લોન લઈને એક બેડરુમના ભાડાના ફલેટમાંથી બે બેડરુમના પોતાના ફ્લેટમાં શિફ્ટ થયા. ઘરમાં ટીવી, ફ્રીઝ, ફર્નીચર વધ્યું. પહેલા સ્કુટર લીધું અને પછી કાર લીધી. ઉત્તરોત્તર રાહુલની અને છોકરાઓની પ્રગતિ થતી ગઈ. બંને સંતાનો ભણવામાં તેજસ્વી હતા. ગૌરવ  એન્જીનીયર અને સીમૌલી ડોક્ટર થઇ. બંનેને સારે ઘરે પરણાવ્યા. મમ્મીપપ્પા ક્યારેક અમદાવાદ આવતા અને ક્યારેક એ લોકો મહેસાણા જતા.

ઉભેલા પેસેન્જરનો ધક્કો લાગતા રાહુલની વિચારધારા તૂટી, એ ભૂતકાળમાંથી વર્તમાનમાં પાછો ફર્યો. બસમાં પેસેન્જરો ચઢતાં ગયા અને લગભગ આખી બસ ભરાઈ ગઈ. રાહુલ પોતાના સામાનને સાચવી રાખીને સહેજ સંકોચાઈને બેઠો. ઉભેલા મુસાફરોના  ધક્કા એને લાગતા રહ્યા. અંજલી થીયેટર બસસ્ટોપ પર તો એનું લેપેટોપ ખોળામાંથી પડી ગયું. લેપટોપ બેગમાં હતું એટલે સારું હતું. એણે વાંકા વાળીને પગ પાસે પડેલું લેપટોપ લઈને પાછું  ખોળામાં વ્યવસ્થિત મુકતા, પોતાની પાસે ઉભેલા પેસેન્જરને કહ્યું: ‘ભાઈ, જરા સરખા અને દુર ઉભા રહો ને, કેટલા ધક્કા મારો છો?’  

જરાય જીભાજોડી કર્યા વગર એ પેસેન્જર દૂર જતો રહ્યો અને તરત જ પછીના સ્ટોપ પર ઉતરી ગયો.  ત્યાં જ રાહુલનો હાથ શર્ટના ખિસ્સા પર ગયો, ખિસ્સું ખાલી હતું.  ‘અરે ! મારો મોબાઈલ ક્યાં?’ એ હાંફળો ફાંફળો થઇ ગયો. એને શર્ટના અને પેન્ટના ખિસ્સામાં પણ તપાસ્યું, લેપટોપ બેગમાં જોયું, ઉભા થઇ પોતાની સીટ પર, સીટ નીચે અને  આમતેમ શોધ્યું, પણ મોબાઈલ ક્યાંય  દેખાયો નહી.’મારો મોબાઈલ ખોવાયો’ એ બુમ પાડી ઉઠ્યો. આજુબાજુના પેસેન્જરો અને  કંડકટર પણ એનો મોબાઈલ શોધવામાં લાગી ગયા, પણ મોબાઈલ મળ્યો  નહિ, રાહુલ નિરાશ થઇ ગયો.

કોઈએ એને ‘પોલીસ કમ્પ્લેન’ કરવાની સલાહ આપી.  કંડકટરે એને સાંત્વન આપતા કહ્યું, ‘તમારો બીજો ફોન નબર લખાવો, ફોન મળશે તો તમને પહોચાડીશું. રાહુલને ફોન પાછો મળવાની આશા નહોતી, છતાં ઈશિતાનો મોબાઈલ નંબર એને લખાવ્યો અને વિલા મોઢે માણેકબાગ સ્ટોપ પર ઉતાર્યો. રીક્ષા પકડવા માટે એ સ્ટોપ પરથી રસ્તો ક્રોસ કરીને એક બાજુ પર ગયો, એ સ્કુટરવાળાએ જોરદાર બ્રેક ન લગાવી હોત તો વિચારમગ્ન રાહુલ સાથે અથડાઈ જાત. ‘છતી આંખે  આંધળાની  જેમ ચાલે છે’ સ્કુટર વાળો બબડતો બબડતો સ્કુટર હંકારી ગયો. ‘આંધળો હું છું કે તું ?’ રાહુલ મનોમન ધૂંધવાઈ ઉઠ્યો, એને થયું, ‘એને પકડીને બે અડબોથ ઠોકી દઉં’

‘સીમા હોલ’ એણે એક રીક્ષાવાળાને કહ્યું. રીક્ષાવાળાએ ત્યાં જવાનો ઇનકાર કર્યો તો રાહુલ ગુસ્સાથી બરાડ્યો, ‘નથી આવવું તો રીક્ષા શું કામ વસાવી છે, વેચી કેમ દેતો નથી?’ ‘મારી મરજી’ કહીને રીક્ષાવાળાએ બેફિકરાઈ દર્શાવી.  ‘આવાની તો પોલીસમાં કમ્પ્લેન જ કરવી જોઈએ’ રાહુલ બોલ્યો. બીજા બે રીક્ષાવાળાએ પણ સીમા હોલ જવાની ના પાડી. રાહુલ વધારે ચીઢાયો. એ થોડે આગળ ગયો, ત્યારે એને એક રીક્ષા મળી. રાહુલે  ટ્રોલીબેગ રીક્ષાના પાછળના ભાગે  મૂકી અને લેપટોપ બેગ પોતાની બાજુમાં મૂકી.  રીક્ષામાં બેસીને એ બોલ્યો, ‘સીમા હોલ લઇ લો.’  પછી બબડયો,  ‘આજકાલ તો રીક્ષાવાળા પણ બહુ ફાટ્યા છે, મનમાની કરવા લાગ્યા છે.’

રીક્ષાવાળો કઈ પણ બોલ્યા વગર ચુપચાપ રીક્ષા ચલાવવા માંડ્યો.  સીમાહોલ આવતા જ રાહુલે રીક્ષા સોસાયટીમાં લેવડાવી અને પોતાનું બિલ્ડીંગ આવતા જ મીટર પ્રમાણે જે પૈસા થયા તે આપીને લેપટોપ બેગ લઈને એ ઉતરી ગયો. એનો ચહેરો ઉતરેલો હતો. ડોરબેલ દબાવી તો ઈશિતા એ હસતા મોઢે દરવાજો ખોલ્યો:

-હાય હેન્ડસમ, આવી ગયો તું? ખબર છે મેં તને કેટલો મિસ કર્યો? ઈશિતાએ એને એક હેતભર્યું આલિંગન આપ્યું, રાહુલે પરાણે સ્માઈલ કર્યું,  ઈશિતાએ રાહુલની પાસે માત્ર લેપટોપ બેગ જોઈને પૂછ્યું, ‘તારી ટ્રોલી બેગ ક્યાં?’ હવે રાહુલ ચમક્યો, રીક્ષામાંથી ઉતાવળમાં ઉતરતાં એ ફક્ત લેપટોપ બેગ લઈને જ ઉતરી ગયો હતો, રીક્ષાની પાછળ મુકેલી ટ્રોલીબેગ તો લેવાનું ભુલાઈ જ ગયું. અને રીક્ષાવાળો તો એને ઉતારીને જતો પણ રહ્યો.

-ઓહ ગોડ! ઈશિતા. ટ્રોલી બેગ તો રીક્ષામાં જ રહી ગઈ, હવે?

-હવે શું ?રીક્ષાવાળાના મનમાં રામ વસતા હશે તો બેગ પાછી આપવા આવશે, નહિ તો રામરામ. ઈશિતાએ કહ્યું.

-આજનો તો દિવસ જ ખરાબ છે, બસમાં મોબાઈલ ચોરાયો અને રીક્ષામાં બેગ ખોવાઈ.

-તું બસમાં આવ્યો? ઈશિતાએ આશ્ચર્યથી પૂછ્યું.

-સોરી, ડીયર. પણ મારી પાસે સામાન ખાસ નહોતો એટલે રીક્ષાના દોઢસો રૂપિયા ખર્ચવાનો જીવ ન ચાલ્યો.

-આટલા પૈસા કમાયા છતાં કંજૂસ નો કંજૂસ જ રહ્યો તું. દોઢસો રૂપિયા બચાવવાના લોભમાં કેટલાનું નુકસાન થયું, જનાબ? ઈશિતા બોલી. રાહુલે એને ‘સોરી’ કહ્યું, અને પછી બોલ્યો, ‘હું  પોલીસચોકીમાં કમ્પલેન લખાવી આવું?  

-પહેલા તારા મોબાઈલનું સીમકાર્ડ બંધ કરાવી દે અને પછી બાજુવાળા નેહલભાઈને સાથે લઇને  પોલીસચોકીએ જા. સેટેલાઈટ પોલીસચોકીમાં એમની ઓળખાણ છે. રાહુલ નેહલને લઈને પોલીસ ચોકીએ ગયો. ત્યાંથી પાછો આવ્યો, ત્યારે પોતાની ટ્રોલીબેગ પાછી મળી ગયેલી જોઇને એને ખુશી થઇ. સાથેસાથે રીક્ષાવાળાને માટે બોલાયેલા પોતાના શબ્દો,  ‘આજકાલ તો રીક્ષાવાળા પણ બહુ ફાટ્યા છે, મનમાની કરવા લાગ્યા છે.’ બદલ પસ્તાવો થયો.